[admin]

Od końca zimy do jesieni w powietrzu unoszą się pyłki roślin. W zależności od miejsca wniknięcia, pyłki lub ich alergeny mogą wywoływać u ludzi dolegliwości nosa, oczu, uszu, jamy ustnej, gardła, a nawet żołądka.



Palinologia - [gr. palýno = 'posypuję, prószę (na coś)'; pále = 'pył' + lógos = 'słowo, nauka'] - nauka zajmująca się badaniem ziaren pyłku i zarodników roślin.
Badaniem ziaren pyłku i zarodników roślin niższych (również kopalnych) zajmuje się dział botaniki zwany palinologią.
Ziarna pyłku w znaczeniu botanicznym to gamety męskie, skrywające w swym wnętrzu materiał genetyczny, służące do reprodukcji roślin.

Mają kształt regularny, zbliżony do kuli lub elipsy obrotowej. Wielkość żywego pyłku waha się w zależności od ilości zawartej w nim wody. Wymiary martwych ziaren pyłku są stałe. Mieszczą się w granicach od 5 do 200 µm. Pyłki roślin wiatropylnych mają średnicę od 17 do 58 µm. Najczęściej spotykaną barwą jest żółć, ale bywają też ziarna pomarańczowe, zielonkawe, białe lub czarne.
Rośliny okrytozalążkowe produkują ziarna pyłku, które są zbudowane z trzech koncentrycznych warstw. Część centralna to żywa komórka, która kiełkuje na znamieniu słupka i przeistacza się w łagiewkę pyłkową, wnikającą przez szyjkę słupka. Warstwa środkowa, zwana intyną (łac. intus = 'wewnątrz'), okrywa część centralną jednolitą powłoką. Intyna utworzona jest z celulozy, substancji pektynopodobnych, białek i enzymów. Jest to stosunkowo cienka struktura i łatwo ulega zniszczeniu. Trzecia, zewnętrzna warstwa, egzyna (gr. ékso = 'na zewnątrz'), jest zbudowana ze sporopolenin (gr. spóros = 'nasienie').
Sporopoleniny to najbardziej trwałe substancje, jakie znane są w świecie organicznym. Dzięki obecności tych związków ziarna pyłku można ogrzać do temperatury 300°C lub poddać działaniu stężonych kwasów i zasad, prawie nie zmieniając ich zewnętrznej postaci!


Egzyna ziaren pyłku wyróżnia się skomplikowanym i charakterystycznym dla danego rodzaju rośliny urzeźbieniem. W niektórych przypadkach może być ona również zupełnie gładka. Większość ziaren ma w egzynie otwory (apertury). Mają one postać porów lub bruzd, przez które wydostaje się łagiewka pyłkowa. Apertury nie są rzeczywistymi otworami, lecz miejscami, gdzie pokład egzyny jest bardzo cienki, a intyna jest zgrubiała. Dodatkowo pyłek niektórych roślin nagozalążkowych zaopatrzony jest w powietrzne worki lub pęcherzyki, które ułatwiają jego dłuższe unoszenie się w powietrzu.
Ze względu na sposób przenoszenia pyłku, wyróżnia się rośliny wiatropylne oraz rośliny zapylane przez zwierzęta, takie jak owady, mięczaki (ślimaki), ptaki (np. kolibry) i ssaki (np. nietoperze). Liczba ziaren pyłku, wytwarzana przez rośliny, jest uzależniona od sposobu zapylania. Pyłek roślin wiatropylnych ma stosunkowo niewielkie rozmiary i skąpo urzeźbioną egzynę. Jest lekki i rośliny produkują go w ogromnej ilości. Pyłek roślin zapylanych przez zwierzęta ma stosunkowo duże rozmiary, bogato urzeźbioną egzynę i jest wytwarzany w niewielkiej ilości. Charakteryzuje się większym ciężarem.
Rośliny zapylane przez owady i ptaki wytwarzają nektar oraz kwiaty stanowiące powabnię. Pyłek przyczepia się do odnóży owadów lub ptasich piór i wędruje wraz z nimi z kwiatu na kwiat.

Znamiona słupków żeńskich kwiatów wiatropylnych mają stosunkowo dużą powierzchnię i są ustawione w taki sposób, aby dostała się na nie jak największa ilość pyłku. W rzeczywistości udaje im się wyłapać jedynie minimalną jego część. Większość ziaren opada na powierzchnię ziemi. W sprzyjających warunkach (np. na dnie zbiornika wodnego), mogą one przetrwać nawet wiele tysięcy lat! Pyłki takie tracą już zdolność reprodukcyjną, ale mogą stanowić cenny materiał do badań. Za ich pomocą można poznać występowanie roślin w minionych okresach lub zmiany, jakie się dokonały w rozmieszczeniu stref klimatycznych.. Ziarna pyłku są materiałem coraz częściej wykorzystywanym w palinologii kryminalistycznej. W badaniach tego rodzaju wykonuje się analizę gatunkową ziaren pyłków osadzonych na odzieży, w celu określenia miejsca lub czasu zetknięcia osoby z roślinnością!
Badania dowiodły, że pyłki pochodzące z miejsc o określonej szacie roślinnej różnią się od próbek z terenu o podobnej roślinności. Dzięki znajomości terminów pylenia poszczególnych gatunków roślin, możliwe jest na przykład określenie pory roku jakiegoś zdarzenia, będącego przedmiotem dochodzenia.

Zagrożenia kliniczne
Zagrożenie ze strony ziaren pyłku roślin zapylanych przez zwierzęta jest znikome. Reakcje alergiczne mogą pojawić się jedynie wtedy, gdy osoba ze skłonnością do uczuleń ma bezpośredni kontakt z kwiatem (np. pracuje w szklarni lub w kwiaciarni).
Inaczej rzecz się ma z ziarnami pyłku roślin wiatropylnych. Mogą one stanowić zagrożenie dla ludzi, są czynnikiem wywołującym reakcje alergiczne.
W okresie pylenia niektórych roślin, szczególnie w suche, słoneczne dni, liczba ziaren pyłku w 1 m3 powietrza może wynosić nawet kilkanaście milionów! Jako pierwsze (mniej więcej do połowy maja) pylą drzewa. Okres letni to czas pylenia traw, późnym latem i jesienią pylą chwasty.



Zmienne jest natężenie opadu pyłków w ciągu doby. Rośliny pylą przed południem. Wówczas stężenie pyłku w bezpośrednim otoczeniu roślin jest największe. W ciągu dnia pyłek unosi się wysoko do góry, wraz z rozgrzanym powietrzem. Jego natężenie maleje w miejscach, gdzie mógłby być zagrożeniem dla osób chorujących na pyłkowicę - chorobę alergiczną wywoływaną przez ziarna pyłku lub pochodzące z nich alergeny. Pod wieczór pyłek opada w miejscach nie związanych z bezpośrednią bliskością roślin. Idąc tym tropem, widzimy, że pyłek z terenów zielonych, okalających miasta, pod koniec dnia może się znaleźć na miejskich ulicach, gdzie zostaje zatrzymany przez budynki. W ten sposób tworzą się swoiste ogniska o dużym natężeniu ziaren pyłków na niewielkiej przestrzeni.
Za naturalną granicę rozprzestrzeniania się pyłku uznaje się odległość od 50 do 100 km. W odległości do 10 km może jednak wystąpić duże stężenie.

Oznacza to stężenie dające objawy chorobowe u wszystkich osób uczulonych na dany alergen. Wdychane ziarna pyłku mogą być zatrzymywane w górnych drogach oddechowych. Jako duże cząstki raczej nie trafiają do oskrzeli, co tłumaczy przewagę objawów ze strony spojówek i błony śluzowej nosa.
Objawy astmy, pojawiające się u osób chorych w okresie pylenia roślin, wynikają z kontaktu takiej osoby z alergenem. Ziarna pyłku pod wpływem czynników atmosferycznych, takich jak deszcz lub krople rosy, chłoną wodę, pęcznieją i pękają, uwalniając alergeny. Są to cząstki o wielkości poniżej 10 µm. Krążą one w powietrzu, są wziewane i dostają się do oskrzeli. Alergeny zlokalizowane są głównie w intynie, ale zauważa się ich obecność również w egzynie.


Gatunki
o właściwościach uczuleniowych to między innymi wierzba iwa Salix caprea, kasztanowiec zwyczajny Aesculus hippocastanum, pokrzywa zwyczajna Urtica dioica, trawy takie jak tymotka, rajgras, wiechlina, kupówka. Do grupy o dużym zagrożeniu klinicznym należą też brzoza Betula, olsza Alnus, leszczyna Corylus oraz bylica Artemisia.
Pyłek drzew iglastych rzadko jest przyczyną pyłkowicy, gdyż bywa otoczony warstwą żywicy.
O zachorowalności na pyłkowicę mogą decydować nie tylko gatunki i ilość roślin, ale także warunki klimatyczne oraz zanieczyszczenia środowiska naturalnego. Zanieczyszczenia mają spory wpływ na rozwój nadwrażliwości przez drażniące i uszkadzające działanie toksycznych związków na błonę śluzową dróg oddechowych. Przyczyniają się również do uszkodzenia otoczek ziaren pyłku przez takie związki, jak tlenek azotu, tlenek węgla, dwutlenek siarki, powodując tym samym uwalnianie się alergenów z pyłków.

Mechanizm alergii
przedstawia się następująco: w czasie pierwszego uczulającego kontaktu z alergenem (pyłkiem) komórki tuczne (mastocyty), obecne na powierzchni i w błonie śluzowej nosa, spojówek oraz oskrzeli, zostają opłaszczone przez immunoglobuliny klasy IgE. Powtórny kontakt z alergenem prowadzi do połączenia się swoistych przeciwciał z alergenem, pobudzenia komórek tucznych i uwolnienia z nich mediatorów tkankowych, takich jak histamina, odpowiedzialnych za obraz kliniczny choroby. Z tego względu współczesne leki przeciwalergiczne stabilizują błonę komórkową mastocytów, zapobiegając uwalnianiu ich ziarnistości.

mgr Sylwia Zielińska


Więcej na www.panacea.com.pl